Toán học · 3. Hàm số và đồ thị
Đồ thị hàm số và phép biến đổi
Dự đoán tác động của tham số rồi kiểm chứng bằng đồ thị và bảng giá trị.
Câu hỏi dẫn đường
Làm sao biết một thay đổi trong công thức sẽ biến đổi toàn bộ đồ thị theo cách nào?
Phạm vi chương trình
GDPT 2018 và Cambridge: biểu diễn hàm số, nghiệm và phép biến đổi đồ thị.
Phạm vi và giới hạn mô hình
Đồ thị trên màn hình chỉ thể hiện một miền hữu hạn; không đủ để khẳng định hành vi trên toàn miền nếu chưa chứng minh.
Mục tiêu học tập
- Liên kết công thức, bảng giá trị và đồ thị.
- Nhận biết tịnh tiến, co giãn và đối xứng.
- Xác định giao điểm và nghiệm trong phạm vi quan sát.
Kiến thức cần biết trước
- Tọa độ Descartes và thay số
- Thứ tự phép tính
Kiến thức trọng tâm
Tịnh tiến dọc
y = f(x) + k dịch đồ thị lên k đơn vị nếu k > 0.
Tịnh tiến ngang
y = f(x − h) dịch sang phải h đơn vị; dấu trong ngoặc thường ngược trực giác ban đầu.
Kiểm tra bằng bảng
Chọn các giá trị x đặc trưng để kiểm chứng đồ thị và tránh phụ thuộc hoàn toàn vào hình ảnh.
Ví dụ mẫu có giải thích
Từ y = x² sang y = (x−2)²+1: dịch sang phải 2 rồi lên 1; đỉnh chuyển từ (0,0) đến (2,1).
Ngộ nhận cần tránh
- Dấu trong f(x−h) tạo dịch sang phải h, ngược với phỏng đoán dấu trực tiếp.
- Cửa sổ đồ thị hữu hạn không chứng minh số nghiệm hoặc hành vi trên toàn miền.
Quy trình thí nghiệm mô phỏng: Khảo sát hàm số
- Chọn hàm cơ sở f(x) = x² hoặc sin x.
- Thay từng tham số một và dự đoán trước khi vẽ.
- Ghi ít nhất ba điểm đặc trưng và mô tả phép biến đổi.
An toàn và lưu ý
- Cửa sổ đồ thị có thể che khuất nghiệm hoặc tiệm cận; luôn kiểm tra miền và tỉ lệ trục.
Bằng chứng cần thu thập
- Bảng ít nhất ba điểm đặc trưng trước và sau biến đổi.
- Mô tả phép biến đổi và kiểm tra bằng thay số, không chỉ nhìn hình.
Kiểm tra đầu vào
1. Đồ thị y = f(x) + 3 so với y = f(x) thay đổi thế nào?
Xem đáp án và giải thích
Đáp án đúng: Dịch lên 3
Hằng số cộng ngoài hàm thay đổi mọi giá trị y.
2. Nghiệm của f(x) = 0 xuất hiện ở đâu trên đồ thị?
Xem đáp án và giải thích
Đáp án đúng: Giao với trục x
Trên trục x, tung độ y bằng 0.
3. Để so sánh ảnh hưởng của tham số a và b nên làm gì?
Xem đáp án và giải thích
Đáp án đúng: Thay từng tham số, giữ tham số kia cố định
Thay một biến mỗi lần giúp quy nguyên nhân cho đúng tham số.
Luyện tập vận dụng
1. Đỉnh y = (x − 2)² + 1 nằm ở đâu?
Xem đáp án và giải thích
Đáp án đúng: (2, 1)
Dạng (x − h)² + k có đỉnh (h, k).
2. y = −f(x) thực hiện phép biến đổi nào?
Xem đáp án và giải thích
Đáp án đúng: Đối xứng qua trục x
Mọi tung độ đổi dấu nên đồ thị đối xứng qua trục x.
3. Vì sao cần kiểm tra tỉ lệ trục khi đọc đồ thị?
Xem đáp án và giải thích
Đáp án đúng: Khoảng cách bằng nhau có thể biểu diễn giá trị khác nhau trên hai trục
Tỉ lệ trục có thể làm độ dốc và hình dạng nhìn trực quan khác đi.
Nguồn kiểm tra chuyên môn
Nội dung được duy trì theo các nguồn trích dẫn bên dưới. Mô phỏng là mô hình học tập và không thay thế quy trình an toàn của phòng thí nghiệm thực.
- Đơn vị xuất bản nội dung
- WebLab STEM
- Phụ trách kỹ thuật
- Đức Tiến — Kỹ sư Điều khiển và Tự động hóa